1
دانشجوی دکتری عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
2
استاد یار گروه عرفان اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
چکیده
در علم عرفان و تصوف با توجه به طرح موضوعاتی مانند عشق، سکر، فنا و وحدت وجود، مشربهای متفاوتی شکل گرفتهاند. تفاوت آرای این مشربهای گوناگون از حالاتی مثل «سکر و صحو»، «مشی زاهدانه، عابدانه و عاشقانه» و یا از «اندیشة مشایخ عرفانی» آنان سرچشمه گرفتهاست که سبب تقسیمبندیها و ایجاد سلسلههایی در تصوف شده که بعداً آنها را در قالب کلیتر «مکتب» نامیدند. فریتس مایر دانشمند، پژوهشگر و مستشرق سوئیسی است که در حوزة تصوف و عرفان اسلامی آثار ارزشمندی دارد، روش پژوهشی وی که تاریخی و تحلیل محتوا مبتنی بر اسناد معتبر است، عوامل مؤثر بر تعدد فرق تصوف را در مجموع «ویژگی و حالات مخصوص هر شیخ و صوفیان»، «نامگذاریهای کلی برای اهل تصوف» و «موقعیت جغرافیایی» برشمرده، اما گسست در شیخ التعلیم و تبدیل آن به شیخ التربیت و پیوستگی این روند را علت اصلی تنوع مکاتب در تصوف میداند. با توجه به علل مذکور در تعدد فرق از نظر مایر، تحولات فردی و اجتماعی در هر دورة زمانی و مذهب متصوفه که در پی آن اختلافات کلامی و اخلاقی هم مطرح است، عواملی هستند که میتوان آنها را نیز مبنای تعدد فرق دانست که در تقسیمات وی نیامدهاست. این مقاله آرای این اندیشمند محقق را دربارة تعدد فرق یا عوامل وحدتبخش مشارب تحلیل و بررسی میکند.
کاشانى، عزالدین محمود بن على، بیتا؛ مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه، ج1، تهران: نشر هما.
مایر، فریتس،1378؛ ابوسعید ابوالخیر: حقیقت و افسانه، ترجمة مهرآفاق بایبوردی، ویراستة محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ــــــــــــــ، 1382؛ بهاء ولد: زندگی و عرفان او، ترجمة مریم مشرف، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ــــــــــــــ، 1388؛ سنگبناهای معارف اسلامی(منتخبی از مقالات علوم اسلامی)، ج1(تصوف)، ترجمة مهرآفاق بایبوردی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.